Hát trong phòng tắm nghe hay hơn vì tường gạch men, gương, sàn đá phản xạ gần như toàn bộ âm thanh. Tiếng hát dội qua lại nhiều lần nên kéo dài, to hơn và tròn hơn, những chỗ phô, chỗ hụt hơi được tiếng vang che bớt. Căn phòng nhỏ còn cộng hưởng ở vài nốt trầm, làm giọng nghe dày và ấm như có người chỉnh âm thanh cho mình.
Thấy ở đâu, lúc nào
Gần như ai cũng từng ngân nga dưới vòi sen và thấy giọng mình "lên tay" hẳn. Ra phòng khách hát lại bài ấy thì giọng mỏng đi, nghe lộ từng chỗ chênh phô. Không chỉ phòng tắm: cầu thang bộ ốp gạch, gầm cầu bê tông, phòng trống chưa kê đồ, nhà thờ lớn, hang động đều cho cảm giác tương tự. Còn phòng ngủ có rèm dày, nệm, tủ quần áo thì tiếng hát "tắt" ngay khi ta ngừng.
Phòng tắm đặc biệt hơn những chỗ kia ở chỗ: nhỏ, kín, toàn bề mặt cứng, và ta đứng rất gần các bức tường. Ba điều đó cùng góp phần.
Cơ chế thứ nhất: tiếng vang làm giọng liền và to
Khi ta hát, âm từ miệng toả ra mọi phía, chạm tường rồi dội lại. Gạch men, kính, đá gần như không hút âm, nên mỗi lần dội chỉ mất rất ít năng lượng. Âm có thể dội hàng chục, hàng trăm lần trước khi tắt hẳn. Trong căn phòng vài mét, những lần dội này đến tai ta cách nhau chỉ vài phần nghìn giây, quá sát để nghe thành tiếng vọng riêng, nên chúng hoà vào nhau thành một "đuôi" kéo dài gọi là tiếng vang, hay âm dư.
Tiếng vang làm ba việc có lợi cho người hát:
- Nối các nốt: khi ta chuyển nốt, đuôi của nốt trước còn vang nên giai điệu nghe liền mạch, mượt mà, như có người hát bè đỡ.
- Che chỗ sai: nốt hơi chênh, hơi run được hoà lẫn với những âm dư xung quanh nên khó nhận ra.
- Làm to giọng: năng lượng âm không thoát ra ngoài mà dồn lại trong phòng, nên giọng nghe to hơn hẳn với cùng một hơi thở. Hát mà thấy mình "có lực" thì tự tin hơn, mà tự tin thì hát hay hơn thật.
Các kỹ sư âm thanh đo tiếng vang bằng thời gian để âm giảm đi 60 dB sau khi nguồn tắt, tức yếu đi một triệu lần về cường độ. Phòng ngủ nhiều đồ vải thường dưới nửa giây; phòng tắm ốp gạch có thể kéo dài cỡ một giây hay hơn; nhà thờ đá lớn kéo dài vài giây.
Cơ chế thứ hai: phòng nhỏ cộng hưởng ở những nốt trầm
Giữa hai bức tường song song, âm thanh có thể chạy qua chạy lại và tạo thành sóng đứng: tại những tần số mà nửa bước sóng vừa khít khoảng cách hai tường, âm dội về trùng nhịp với âm mới phát ra và được tăng cường. Đây là cộng hưởng của căn phòng.
tần số cộng hưởng thấp nhất ≈ tốc độ âm ÷ (2 × khoảng cách hai tường)
Nói bằng lời: phòng càng hẹp, nốt cộng hưởng càng cao. Một phòng tắm có chiều rộng chừng 1,5 mét, chiều dài 2 mét, trần 2,5 mét sẽ cộng hưởng mạnh quanh các tần số khoảng 70–115 Hz và bội số của chúng. Đó đúng là vùng tần số nền và các hoà âm thấp của giọng nam, và phần dưới của giọng nữ. Khi ta hát trúng một nốt mà phòng "ưa", cả phòng như ngân lên theo, giọng dày và ấm hẳn.
| Kích thước | Tần số cộng hưởng thấp nhất (ước tính) | Ảnh hưởng tới giọng |
|---|---|---|
| Chiều rộng 1,5 m | Khoảng 115 Hz | Nâng vùng trầm của giọng nam |
| Chiều dài 2 m | Khoảng 85 Hz | Làm giọng nam trầm "ấm" hơn |
| Chiều cao 2,5 m | Khoảng 70 Hz | Tạo cảm giác tiếng "có đáy" |
| Phòng khách 5 m | Khoảng 35 Hz | Quá trầm so với giọng hát, ít tác dụng |
Cộng hưởng phòng không phải lúc nào cũng tốt: khi hát một nốt trùng hẳn với một tần số cộng hưởng, nốt ấy có thể "ù" lên quá đà. Nhưng với người hát cho vui, hiệu ứng này nghe như được tăng âm trầm miễn phí.
Những yếu tố nhỏ khác
Hơi nước ấm
Hơi ấm, ẩm trong phòng tắm có thể giúp dây thanh và cổ họng bớt khô, nên giọng trơn hơn. Các giáo viên thanh nhạc thường khuyên giữ ẩm cho cổ họng, nhưng mức đóng góp của chuyện này vào cảm giác "hát hay hơn" thì khó đo và chắc chắn nhỏ hơn tiếng vang.
Thả lỏng và riêng tư
Ở một mình, không ai nghe, cơ thể thư giãn dưới nước ấm, ta hát thoải mái, thở sâu hơn, không gồng. Đây là yếu tố tâm lý nhưng rất thật.
Tiếng mình qua xương sọ
Ta luôn nghe giọng mình qua hai đường: qua không khí vào tai, và qua xương sọ truyền trực tiếp. Đường xương sọ làm giọng nghe trầm hơn so với người khác nghe. Đó là lý do nghe bản ghi âm giọng mình thấy lạ. Trong phòng tắm, phần đi qua không khí được tăng cường mạnh, nên cảm giác về giọng mình thay đổi thêm một lần nữa.
Bảng so sánh: phòng tắm, phòng ngủ, sân khấu
| Không gian | Bề mặt | Tiếng vang | Cảm giác khi hát |
|---|---|---|---|
| Phòng tắm | Gạch, kính, đá | Dài, dày | Giọng to, mượt, che lỗi |
| Phòng ngủ | Rèm, nệm, gối, tủ vải | Rất ngắn | Giọng "khô", lộ từng lỗi nhỏ |
| Phòng thu | Mút tiêu âm, tấm khuếch tán | Rất ngắn, có kiểm soát | Thu giọng thật, thêm vang sau bằng máy |
| Nhà hát | Thiết kế để vang vừa phải | Khoảng 1,5–2 giây | Giọng đầy, rõ chữ, lan đều |
| Ngoài trời | Gần như không có tường | Gần như không có | Giọng mỏng, phải hát to hơn |
Ứng dụng: nút "vang" trên dàn karaoke
Dàn karaoke gia đình nào cũng có núm chỉnh "echo" hoặc "reverb". Núm này tạo tiếng vang nhân tạo bằng mạch điện tử, mô phỏng đúng thứ phòng tắm làm miễn phí. Vặn to lên, giọng ai cũng nghe "mượt" hơn; vặn nhỏ đi, giọng lộ nguyên hình. Phòng thu chuyên nghiệp thì làm ngược lại: tiêu âm thật kỹ để ghi giọng "khô", rồi mới thêm vang có kiểm soát khi trộn âm. Các nhà hát, giảng đường được thiết kế để có tiếng vang vừa đủ: quá ngắn thì tiếng nhạc khô khốc, quá dài thì lời nói dính vào nhau khó nghe.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Phòng tắm làm giọng hay thật." Phòng tắm thay đổi cách ta nghe, không thay đổi giọng. Ghi âm trong phòng tắm rồi nghe lại bằng tai nghe sẽ thấy cả giọng lẫn tiếng vang dày đặc, nhiều khi nghe "ồm" chứ không hay như lúc hát.
- "Vang càng nhiều càng hay." Vang quá nhiều làm chữ dính vào nhau, nghe như hát trong giếng. Không gian tốt cho hát là vang vừa phải.
- "Có tiếng vọng nên hát hay." Phòng tắm quá nhỏ để có tiếng vọng tách biệt. Thứ giúp giọng là tiếng vang hoà sát vào tiếng gốc, không phải tiếng nhại lại.
Tự quan sát / tự thử an toàn
- Vỗ tay so sánh: vỗ một tiếng trong phòng tắm, một tiếng trong phòng ngủ. Lắng nghe đuôi tiếng vỗ: ở phòng tắm nó kéo dài và "rè" lên, ở phòng ngủ nó tắt gần như ngay.
- Tìm nốt phòng ưa: trong phòng tắm, ngân "ừm" từ nốt trầm nhất của bạn rồi trượt chậm lên. Ở một vài nốt, cả phòng như ù lên, giọng to bất thường. Đó là các tần số cộng hưởng của phòng. Đối chiếu với ứng dụng lên dây đàn để biết đó là nốt gì.
- Thử treo khăn: treo vài chiếc khăn tắm dày lên tường, đóng rèm tắm vải, rồi hát lại cùng một câu. Giọng sẽ khô đi rõ rệt, vì vải hút bớt âm phản xạ.
- Ghi âm hai nơi: dùng điện thoại ghi một câu hát ở phòng tắm và ở phòng ngủ, nghe lại bằng tai nghe. Tai ta lúc này nghe "khách quan" hơn lúc đang hát.
Lưu ý an toàn:
- Sàn phòng tắm trơn: đừng vừa hát vừa nhảy, đừng đứng lên bồn, ghế để "nghe vang trên cao".
- Giữ điện thoại xa vòi nước, không cắm sạc trong phòng tắm.
- Không hét to sát tai người khác trong phòng kín; phòng vang làm tiếng to hơn bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hát trong nhà tắm nghe hay hơn?
Tường gạch, kính, đá phản xạ gần như toàn bộ âm, tạo tiếng vang kéo dài làm giọng to, liền và che bớt chỗ sai. Phòng nhỏ còn cộng hưởng ở những nốt trầm, làm giọng dày và ấm hơn.
Tiếng vang khác tiếng vọng thế nào?
Tiếng vọng là tiếng dội về đủ trễ để nghe thành tiếng nhại riêng, cần bề mặt xa khoảng 17 mét trở lên. Tiếng vang là vô số tiếng dội đến quá sát nhau, hoà vào tiếng gốc làm âm kéo dài, như trong phòng tắm.
Vì sao nghe lại giọng mình trong ghi âm thấy lạ?
Khi nói, ta nghe giọng mình qua cả xương sọ, đường này làm giọng trầm hơn. Máy ghi âm chỉ thu phần đi qua không khí, giống cách người khác nghe ta, nên giọng trong bản ghi có vẻ cao và mỏng hơn.
Núm echo trên dàn karaoke làm gì?
Nó tạo tiếng vang nhân tạo, mô phỏng hiệu ứng của căn phòng có tường cứng như phòng tắm. Vặn to thì giọng mượt, che lỗi; vặn quá to thì chữ dính vào nhau, khó nghe.
Làm sao để phòng ngủ bớt vang khi hát hoặc ghi âm?
Dùng nhiều vật mềm: rèm dày, thảm, chăn gối, kệ sách đầy sách. Chúng hút và tán âm, làm tiếng vang ngắn lại. Ghi âm trong tủ quần áo đầy đồ cũng là mẹo quen thuộc.
