Ngay sau khi Mặt Trời lặn, nếu quay lưng lại và nhìn chân trời phía đông, bạn sẽ thấy một dải xanh xám sẫm nằm sát chân trời, bên trên là một dải hồng phấn. Dải xanh xám là bóng của chính Trái Đất đổ lên bầu khí quyển. Dải hồng phía trên là "vành đai Sao Kim": lớp không khí cao vẫn còn được ánh nắng đỏ cuối ngày chiếu tới và hắt ngược màu hồng về phía ta.
Thấy ở đâu, lúc nào
Hiện tượng này xảy ra mỗi ngày trời quang, hai lần: sau khi Mặt Trời lặn ở phía đông, và trước khi Mặt Trời mọc ở phía tây. Hầu hết mọi người bỏ lỡ vì lúc hoàng hôn ai cũng nhìn về phía tây, nơi Mặt Trời vừa khuất.
- Thời điểm: từ lúc Mặt Trời vừa chạm chân trời đến khoảng 20–30 phút sau khi lặn. Rõ nhất khoảng 10–15 phút sau khi lặn.
- Hướng nhìn: chân trời đối diện Mặt Trời, tức phía đông lúc hoàng hôn, phía tây lúc bình minh.
- Điều kiện: trời quang, không khí trong, chân trời phía đối diện thoáng, không có núi hay nhà cao che.
Bờ biển miền Trung Việt Nam là nơi lý tưởng: phần lớn các bãi biển từ Đà Nẵng, Quy Nhơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai) đến Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà) nhìn ra phía đông. Lúc hoàng hôn, Mặt Trời lặn sau lưng bạn về phía núi, còn trước mặt là đường chân trời biển phẳng tắp, đúng chỗ bóng Trái Đất và vành đai hồng hiện lên. Trên đồng bằng rộng, bãi bồi hay sân thượng nhà cao, nhìn về phía đông cũng thấy.
Bóng Trái Đất: dải xanh xám
Trái Đất cũng có bóng
Mọi vật được chiếu sáng đều có bóng ở phía đối diện nguồn sáng. Trái Đất cũng thế. Bóng của nó là một hình nón dài khổng lồ phóng vào không gian, phía ngược với Mặt Trời. Khi Mặt Trời lặn đối với bạn, bạn đang đứng ở mép ranh giới ngày đêm. Phần khí quyển ngay phía đông bạn, ở tầng thấp, đã rơi vào bóng của Trái Đất, còn tầng cao hơn vẫn còn nắng.
Nhìn từ mặt đất về phía đông, ta thấy mép trên của phần khí quyển nằm trong bóng. Nó hiện ra như một dải màu sẫm nằm sát chân trời, mép trên hơi cong và mờ.
Vì sao bóng có màu xanh xám chứ không đen
Phần không khí trong bóng không nhận nắng trực tiếp, nhưng vẫn được ánh sáng xanh của bầu trời phía trên chiếu tới. Vì vậy nó không đen mà mang màu xanh lam xám nhạt.
Bóng "mọc" lên
Khi Mặt Trời xuống thấp dần dưới chân trời, bóng Trái Đất dâng cao dần trên trời phía đông. Mép bóng ngày càng nhoè, rồi hoà vào nền trời đang tối. Khoảng hai mươi, ba mươi phút sau khi Mặt Trời lặn, ranh giới gần như không còn phân biệt được.
Mép bóng không sắc vì hai lý do. Thứ nhất, Mặt Trời không phải một điểm mà là một đĩa rộng khoảng nửa độ, nên có vùng bóng nửa tối. Thứ hai, khí quyển khúc xạ và tán xạ ánh sáng đi xiên qua nó, làm mép bóng mềm thêm.
Vành đai Sao Kim: dải hồng
Ngay phía trên bóng Trái Đất là lớp khí quyển cao vẫn còn được nắng chiếu. Nhưng ánh nắng tới được đó đã đi xiên qua cả một lớp khí quyển rất dày gần chân trời, bị tán xạ mất nhiều ánh sáng xanh lam, chỉ còn chủ yếu vàng, cam, đỏ. Khi ánh nắng đỏ cam ấy chiếu lên lớp không khí cao ở phía đông, một phần bị tán xạ ngược trở lại về phía người quan sát. Pha với màu xanh của bầu trời, ta thấy màu hồng phấn hoặc hồng tím.
Dải hồng thường nằm ở khoảng 10 đến 20 độ phía trên chân trời và cao dần theo bóng Trái Đất, rồi nhạt đi. Tên "vành đai Sao Kim" (Belt of Venus) bắt nguồn từ thần thoại Hy Lạp - La Mã: chiếc đai lưng của nữ thần Venus (Aphrodite). Tên ấy không liên quan trực tiếp tới hành tinh Sao Kim, dù đôi khi Sao Kim cũng xuất hiện trên trời lúc hoàng hôn, nhưng ở phía tây.
Bóng Trái Đất ở những chỗ khác
| Hiện tượng | Bóng Trái Đất đổ lên đâu | Thấy thế nào |
|---|---|---|
| Dải xanh xám lúc chạng vạng | Khí quyển phía đối diện Mặt Trời | Dải sẫm sát chân trời, dâng dần lên rồi tan |
| Nguyệt thực | Mặt Trăng | Mép bóng cong trên Mặt Trăng, cho thấy Trái Đất tròn; trăng có thể đỏ đồng |
| Trạm vũ trụ, vệ tinh "tắt" giữa trời | Vật bay trên quỹ đạo | Chấm sáng bay rồi mờ dần, biến mất khi đi vào bóng |
| Đỉnh núi còn hồng khi chân núi đã tối | Sườn núi | Ranh giới sáng tối leo dần lên đỉnh núi |
Màu đỏ đồng của Mặt Trăng khi nguyệt thực toàn phần có cùng gốc với vành đai Sao Kim: ánh sáng đi qua khí quyển Trái Đất bị lọc mất màu lam, chỉ còn đỏ. Ở nguyệt thực, ánh sáng đỏ ấy bị khí quyển bẻ cong vào trong bóng và chiếu lên Mặt Trăng.
Một cảnh đẹp đáng chờ: đêm rằm, trăng tròn mọc ở phía đông gần như cùng lúc Mặt Trời lặn ở phía tây. Trăng thường nhô lên ngay trong dải bóng xanh xám hoặc trong vành đai hồng. Màu vàng cam của trăng mới mọc thuộc về một bài khác trong chuyên mục bầu trời đêm.
Hiểu lầm thường gặp
- "Dải sẫm phía đông là mây hay khói bụi." Dải mây có hình dạng, mép rõ, trôi theo gió. Bóng Trái Đất là dải đều trải suốt chân trời, mép cong mềm, và dâng lên theo thời gian một cách đều đặn.
- "Vành đai Sao Kim liên quan tới hành tinh Sao Kim." Tên lấy từ thần thoại. Sao Kim, nếu thấy, ở phía tây gần chỗ Mặt Trời lặn, còn vành đai ở phía đông.
- "Chỉ thấy được ở vùng cực hay sa mạc." Ở đâu có chân trời thoáng và trời quang thì đều thấy, kể cả ở Việt Nam.
- "Hoàng hôn chỉ có ở phía tây." Phía đông lúc hoàng hôn có những màu riêng, mềm mại và ít người để ý. Hai phía là hai nửa của cùng một cảnh.
Tự quan sát / tự thử an toàn
Đây là một trong những hiện tượng an toàn nhất để ngắm, vì bạn quay lưng lại với Mặt Trời. Chỉ cần chú ý không nhìn về phía Mặt Trời trước khi nó lặn hẳn.
- Tra giờ Mặt Trời lặn ở nơi bạn ở (ứng dụng thời tiết thường có). Có mặt ở chỗ nhìn được chân trời phía đông khoảng 10 phút trước giờ lặn.
- Quay mặt về phía đông. Lúc Mặt Trời còn trên trời, bầu trời phía đông chỉ là xanh nhạt. Khi Mặt Trời lặn, dải xanh xám bắt đầu nổi lên sát chân trời.
- Chụp ảnh theo nhịp 3–5 phút, giữ nguyên khung hình (đặt điện thoại lên vật cố định). Ghép các ảnh lại, bạn sẽ thấy bóng Trái Đất dâng lên và vành hồng nhạt dần.
- Đo độ cao: duỗi thẳng tay, nắm tay lại. Một nắm tay khoảng 10 độ. Đo xem vành hồng nằm cách chân trời mấy nắm tay ở các thời điểm khác nhau.
- Thử buổi sáng: 20–30 phút trước giờ Mặt Trời mọc, nhìn về phía tây. Bóng Trái Đất ở đó sẽ chìm dần xuống chân trời trước khi Mặt Trời ló lên.
Mô hình bóng Trái Đất trong phòng
Trong phòng tối, đặt một quả bóng hoặc quả cam lên bàn, chiếu đèn pin từ một phía. Nhìn bóng của quả bóng đổ lên bức tường phía sau. Phun sương mịn bằng bình xịt nước vào khoảng không sau quả bóng: bạn sẽ thấy chùm sáng quanh quả bóng và một "đường hầm" tối ở giữa. Đó là hình nón bóng của Trái Đất thu nhỏ. Dán một mẩu giấy nhỏ lên quả bóng ở mép giữa phần sáng và phần tối: đó là vị trí của bạn lúc hoàng hôn.
Câu hỏi thường gặp
Vành đai Sao Kim là gì?
Vành đai Sao Kim là dải hồng phấn xuất hiện trên chân trời phía đông sau khi Mặt Trời lặn, hoặc phía tây trước khi Mặt Trời mọc. Đó là lớp khí quyển cao còn được nắng đỏ chiếu tới, tán xạ ngược màu hồng về phía người nhìn.
Dải xanh xám dưới vành hồng lúc hoàng hôn là gì?
Đó là bóng của Trái Đất đổ lên bầu khí quyển phía đối diện Mặt Trời. Nó có màu xanh xám vì không còn nắng trực tiếp nhưng vẫn được ánh sáng xanh của bầu trời chiếu tới.
Vì sao gọi là vành đai Sao Kim?
Tên lấy từ thần thoại Hy Lạp - La Mã, ví dải hồng như chiếc đai lưng của nữ thần Venus. Nó không liên quan trực tiếp tới hành tinh Sao Kim, vốn nếu có thì xuất hiện ở phía tây lúc hoàng hôn.
Khi nào thấy bóng Trái Đất rõ nhất?
Khoảng 10–15 phút sau khi Mặt Trời lặn, nhìn về chân trời phía đông, trong ngày trời quang và chân trời thoáng. Sau khoảng 20–30 phút, bóng dâng cao, nhoè đi và hoà vào trời đêm.
Ở Việt Nam ngắm bóng Trái Đất ở đâu?
Bãi biển nhìn ra phía đông như ở miền Trung là chỗ lý tưởng lúc hoàng hôn, vì trước mặt là chân trời biển phẳng. Đồng ruộng rộng hoặc sân thượng nhà cao không bị che phía đông cũng được.
