Chấm sáng lướt đều qua bầu trời, không nhấp nháy, đi hết từ chân trời này sang chân trời kia trong vài phút, thường là một vệ tinh hoặc Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS). Nó không tự phát sáng: nó đang ở độ cao hàng trăm cây số, nơi vẫn còn nắng, trong khi mặt đất chỗ bạn đứng đã tối. Vì thế ta chỉ thấy chúng trong vài giờ sau hoàng hôn hoặc trước bình minh.
Thấy nó ở đâu, lúc nào
Khoảng 7 đến 9 giờ tối, hoặc 4 đến 6 giờ sáng, ngồi ở sân đủ lâu trong một đêm quang, gần như chắc chắn bạn sẽ bắt gặp ít nhất một chấm sáng lặng lẽ trườn qua giữa các vì sao. Nó không có đèn chớp đỏ xanh như máy bay, không có tiếng động, không để lại vệt. Có cái mờ đến mức phải liếc mới thấy, có cái sáng chói hơn mọi ngôi sao.
Sáng nhất trong số đó là ISS. Vào lần bay qua thuận lợi, nó có thể sáng hơn cả Sao Kim, đi từ phía tây hoặc tây nam sang phía đông hoặc đông bắc trong khoảng bốn đến sáu phút. Một kiểu khác khiến nhiều người hoảng hốt: một hàng dài chấm sáng nối đuôi nhau như chuỗi ngọc. Đó là các vệ tinh Starlink vừa được phóng lên cùng một chuyến, chưa kịp tản ra và nâng lên quỹ đạo làm việc.
Cơ chế: tấm gương bay trong nắng
Vì sao chỉ thấy lúc chạng vạng
Hãy hình dung Trái Đất với một nửa ngày, một nửa đêm. Bạn đang đứng ở phần đêm, gần đường ranh. ISS bay ở độ cao khoảng 400 km. Từ chỗ cao ấy, nó vẫn "nhìn thấy" Mặt Trời ở bên kia đường cong Trái Đất – giống như đỉnh núi cao vẫn còn hửng nắng khi thung lũng đã tối. Tấm pin mặt trời rộng và thân trạm bằng kim loại dội ánh nắng xuống bạn.
Càng về khuya, Mặt Trời càng chìm sâu dưới chân trời của bạn, bóng của Trái Đất vươn càng cao. Đến lúc nào đó, bóng ấy cao hơn quỹ đạo của vệ tinh, vệ tinh bay trong bóng tối và tắt ngúm. Vì vậy với ISS, cửa sổ quan sát chủ yếu nằm trong vài giờ đầu tối và vài giờ cuối đêm. Vệ tinh bay cao hơn thì còn thấy được muộn hơn.
Vì sao biến mất giữa trời
Một cảnh rất đáng xem: ISS đang sáng rực giữa trời bỗng ngả cam đỏ rồi mờ tắt trong vài giây, dù chưa tới chân trời. Đó là lúc nó đi vào bóng Trái Đất. Ánh cam đỏ ngắn ngủi là ánh nắng cuối cùng đã đi xuyên qua viền khí quyển Trái Đất – một hoàng hôn nhìn từ bên dưới.
Vì sao nó đi nhanh và đều
Ở độ cao khoảng 400 km, muốn không rơi, ISS phải bay khoảng 7,7 km mỗi giây, tức gần 28.000 km/giờ, và mỗi vòng quanh Trái Đất mất khoảng 90 phút. Bạn chỉ thấy nó trên một cung trời trong vài phút vì nó quá gần mặt đất so với tốc độ ấy. Nó không nhấp nháy vì ánh sáng phản xạ ổn định; một số vệ tinh khác, nhất là mảnh tên lửa đã hết hoạt động đang lộn nhào, thì chớp sáng theo nhịp đều.
Phân biệt các chấm sáng trên trời đêm
| Thứ bạn thấy | Đèn và màu | Thời gian băng qua trời | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Máy bay | Đèn chớp trắng, đèn đỏ ở cánh trái, đèn xanh ở cánh phải | Nhiều phút, có khi đổi hướng | Nhấp nháy đều, có thể nghe tiếng động cơ, gần sân bay thì thấp dần |
| Sao băng | Vệt sáng trắng, vàng hoặc xanh lục | Dưới một đến vài giây | Vụt qua rồi tắt, có khi để lại vệt mờ |
| Vệ tinh thông thường | Điểm sáng đều, thường mờ | Vài phút | Đường thẳng, tốc độ đều, có thể mờ dần rồi tắt giữa trời |
| ISS | Điểm trắng hơi vàng, rất sáng | Khoảng 4–6 phút cho lần bay qua cao | Sáng hơn mọi ngôi sao, thường đi từ tây sang đông |
| Chuỗi Starlink mới phóng | Hàng chục điểm sáng nối đuôi | Vài phút | Chỉ trong vài ngày đến vài tuần sau mỗi lần phóng |
| Đèn trời, đèn lồng thả | Cam đỏ, lập loè như lửa | Trôi chậm theo gió | Thường theo nhóm, đi theo hướng gió, có thể đứng yên |
Vì sao phần lớn đi từ tây sang đông
Trái Đất tự quay từ tây sang đông. Phóng tên lửa về phía đông thì được "cho thêm" tốc độ quay của mặt đất, tiết kiệm nhiên liệu. Vì vậy phần lớn vệ tinh, kể cả ISS, đi theo hướng chung từ tây sang đông, xiên lên phía bắc hoặc xuống phía nam tuỳ lần. Quỹ đạo của ISS nghiêng khoảng 51,6 độ so với xích đạo, nghĩa là nó bay qua bầu trời của mọi vùng từ khoảng vĩ độ 51,6 độ bắc đến 51,6 độ nam – Việt Nam nằm gọn trong đó.
Một số vệ tinh quan sát Trái Đất đi theo quỹ đạo gần cực, cắt bầu trời theo hướng bắc – nam. Những vệ tinh địa tĩnh dùng cho truyền hình thì ở xa tới khoảng 36.000 km, quá mờ để mắt thường thấy.
Hiện tượng họ hàng
- Loé sáng Iridium. Thế hệ vệ tinh điện thoại Iridium đầu tiên có ăng ten phẳng như gương. Khi góc đúng, chúng hắt ánh nắng xuống một dải hẹp trên mặt đất, tạo ra một chớp sáng chói vài giây. Các vệ tinh này đã được thay thế và rời quỹ đạo khoảng năm 2017–2019, nên ngày nay hầu như không còn.
- Vệ tinh lộn nhào. Mảnh tên lửa hoặc vệ tinh hỏng xoay tròn, ánh phản xạ chớp lên theo nhịp vài giây một lần.
- Ảnh hưởng tới thiên văn. Số vệ tinh trên quỹ đạo thấp tăng rất nhanh trong những năm gần đây. Các nhà thiên văn lo ngại các vệt sáng cắt ngang ảnh chụp bầu trời; một số nhà khai thác đã thử phủ lớp chống chói và tấm che để vệ tinh mờ bớt.
Hiểu lầm thường gặp
- "Chấm sáng đi đều là UFO." Hầu hết là vệ tinh. Cách kiểm tra: ghi lại giờ và hướng, rồi đối chiếu với các ứng dụng theo dõi vệ tinh.
- "ISS có đèn nên mới thấy được." Không. Đèn trên trạm quá nhỏ để thấy từ mặt đất. Thứ ta thấy là ánh nắng phản xạ từ các tấm pin mặt trời rộng lớn.
- "Thấy được ISS cả giữa khuya." Ở vĩ độ Việt Nam, ISS thường chỉ thấy được trong vài giờ sau hoàng hôn hoặc trước bình minh, vì nửa đêm nó nằm trong bóng Trái Đất.
- "Ban ngày cũng thấy vệ tinh." Với mắt thường thì gần như không: trời xanh sáng hơn ánh phản xạ của chúng.
Tự quan sát / tự thử an toàn
- Tra lịch bay qua. Trang "Spot the Station" của NASA và trang Heavens-Above cho dự báo các lần ISS bay qua theo đúng toạ độ của bạn: giờ bắt đầu, hướng xuất hiện, độ cao cao nhất, hướng biến mất. Lịch thay đổi mỗi ngày vì quỹ đạo luôn được điều chỉnh, nên hãy tra gần ngày quan sát.
- Có mặt sớm 5 phút. Đứng ở chỗ nhìn được hướng xuất hiện. Dùng bàn tay đo độ cao: một nắm tay duỗi thẳng che khoảng 10 độ. Lần bay qua có độ cao cực đại trên 40 độ thường rất sáng.
- Chụp vệt sáng. Đặt điện thoại lên giá, chế độ phơi sáng dài 10–30 giây, hướng vào phần trời ISS sẽ đi qua. Ảnh sẽ có một đường sáng thẳng, có khi tắt giữa chừng khi trạm vào bóng Trái Đất.
- Đếm vệ tinh. Một buổi tối ở chỗ tối, nằm trên ghế dài nhìn lên trời trong 30 phút, đếm số chấm sáng di chuyển. Lặp lại lúc gần nửa đêm: con số giảm hẳn – bạn vừa "thấy" bóng của Trái Đất vươn cao dần.
Lưu ý: chọn chỗ đứng an toàn trên mặt đất bằng phẳng hoặc sân thượng có lan can, không trèo mái nhà, không đứng giữa đường để nhìn trời. Khi quan sát lúc sáng sớm, ngưng dùng ống nhòm trước khi Mặt Trời mọc.
Câu hỏi thường gặp
Chấm sáng di chuyển trên trời không nhấp nháy là gì?
Phần lớn là vệ tinh hoặc Trạm Vũ trụ Quốc tế, đang phản xạ ánh nắng từ độ cao hàng trăm cây số. Máy bay có đèn nhấp nháy đỏ, xanh, trắng; sao băng chỉ vụt qua dưới vài giây.
Trạm vũ trụ ISS bay ở độ cao bao nhiêu?
Khoảng 400 km, tốc độ khoảng 7,7 km mỗi giây, mỗi vòng quanh Trái Đất mất khoảng 90 phút. Độ cao thay đổi nhẹ theo thời gian vì khí quyển mỏng kéo trạm xuống và trạm được nâng lên định kỳ.
Làm sao biết khi nào ISS bay qua Việt Nam?
Dùng trang Spot the Station của NASA hoặc Heavens-Above, nhập vị trí của bạn để có giờ, hướng và độ cao của từng lần bay qua. Nên tra gần ngày vì quỹ đạo được điều chỉnh thường xuyên.
Vì sao chỉ thấy vệ tinh vào đầu tối và gần sáng?
Vệ tinh không tự phát sáng mà phản xạ nắng. Đầu tối và gần sáng, mặt đất đã tối nhưng vệ tinh trên cao vẫn còn nắng. Về khuya, bóng Trái Đất cao hơn quỹ đạo nên vệ tinh tắt.
Hàng dài chấm sáng nối đuôi nhau trên trời là gì?
Thường là một nhóm vệ tinh Starlink vừa được phóng cùng một chuyến, chưa kịp tản ra. Sau vài ngày đến vài tuần, chúng nâng quỹ đạo, giãn ra và mờ đi nên không còn thấy thành chuỗi.