Tia lục là chớp sáng màu xanh lá, thường chỉ kéo dài một đến hai giây, ở mép trên cùng của Mặt Trời ngay lúc nó vừa lặn xuống (hoặc vừa nhô lên khỏi) một đường chân trời xa và phẳng như mặt biển. Nó xảy ra vì khí quyển bẻ cong ánh sáng xanh nhiều hơn ánh sáng đỏ, nên ảnh "màu xanh" của Mặt Trời nằm cao hơn ảnh "màu đỏ" một chút và lặn sau cùng. Màu lam lẽ ra còn sau nữa, nhưng đã bị tán xạ mất trên đường đi dài qua khí quyển, nên mắt ta thấy màu lục.
Thấy ở đâu, lúc nào
Tia lục cần ba thứ: chân trời rất xa và sắc nét, không khí trong ở phía Mặt Trời lặn, và Mặt Trời lặn xuống đúng đường chân trời chứ không chìm vào mây hay mù khói. Mặt biển là chân trời lý tưởng. Đỉnh núi cao nhìn ra một dãy núi xa cũng được. Đồng bằng có nhà cửa, cây cối thì gần như không thể.
Ở Việt Nam, phần lớn bờ biển nhìn ra phía đông, nên lúc hoàng hôn Mặt Trời lặn về phía đất liền. Muốn thấy Mặt Trời lặn trên biển, hãy tìm bờ biển nhìn về phía tây:
- Phú Quốc và Hà Tiên (nay thuộc tỉnh An Giang), nhìn ra vịnh Thái Lan.
- Bờ tây mũi Cà Mau (tỉnh Cà Mau).
- Bờ tây các đảo, chẳng hạn Côn Đảo (nay thuộc TP.HCM).
Ở bờ biển phía đông, tia lục về nguyên tắc có thể thấy lúc Mặt Trời mọc từ biển, nhưng việc này khó và kém an toàn hơn nhiều: bạn không biết chính xác điểm Mặt Trời sẽ ló ra, mà khi đã ló ra thì nó chói ngay lập tức. Bài này chỉ khuyên quan sát lúc lặn.
Ngay cả ở nơi thuận lợi, phần lớn các buổi hoàng hôn sẽ không có tia lục rõ, vì mù hơi nước gần mặt biển làm Mặt Trời mờ đỏ hẳn trước khi chạm chân trời. Những ngày sau mưa, gió mạnh làm không khí trong, là ngày nên thử.
Cơ chế: khí quyển như một lăng kính yếu
Khúc xạ khí quyển tách màu
Không khí càng gần mặt đất càng đặc, nên ánh sáng đi xiên qua khí quyển bị bẻ cong dần, cong về phía mặt đất. Nhờ vậy ta nhìn thấy Mặt Trời cao hơn vị trí thật: khi ta thấy mép dưới Mặt Trời vừa chạm chân trời, thì về hình học nó đã nằm dưới chân trời rồi, độ chênh vào khoảng nửa độ, tức bằng cả bề rộng đĩa Mặt Trời. (Vì sao điều này làm Mặt Trời lặn trông dẹt là phần của bài riêng trong chuyên mục mặt nước, bóng và ảo ảnh.)
Điều quan trọng với tia lục: không khí bẻ cong ánh sáng màu xanh nhiều hơn màu đỏ một chút, giống như lăng kính. Do đó trên bầu trời có thể coi như có nhiều "Mặt Trời" chồng lên nhau, mỗi màu một cái, cái màu xanh nằm cao hơn cái màu đỏ một khoảng rất nhỏ. Ở hầu hết mọi lúc, khoảng lệch này nhỏ hơn khả năng phân biệt của mắt nên ta thấy Mặt Trời trắng, vàng hay đỏ như thường.
Giây cuối cùng
Khi Mặt Trời lặn, các ảnh màu đỏ, cam, vàng đã chìm xuống dưới chân trời, chỉ còn mép trên cùng của ảnh màu xanh lục và xanh lam ló lại thêm một khoảnh khắc. Nếu không khí đủ trong, mép ấy lóe lên như một đốm hoặc một vệt xanh lá.
Vì sao lục mà không phải lam
Ánh sáng lam bị tán xạ mạnh khi đi xuyên qua lớp khí quyển dày gần chân trời (chính hiện tượng làm hoàng hôn đỏ). Cùng với hấp thụ của hơi nước và ôzôn, lam và tím gần như bị lọc sạch trước khi tới mắt. Màu lục là màu "lệch nhiều nhất mà vẫn còn sống sót". Rất hiếm khi, không khí cực kỳ trong, người ta thấy tia lam.
Ảo ảnh khuếch đại
Chỉ riêng tách màu thì khoảng lệch giữa ảnh đỏ và ảnh lục quá nhỏ, tia lục khó thấy bằng mắt thường. Phần lớn tia lục thấy được là nhờ có ảo ảnh đi kèm: lớp không khí nóng hơn hoặc lạnh hơn sát mặt biển bẻ ánh sáng mạnh bất thường, kéo dãn hoặc tách mép trên của Mặt Trời thành một dải mỏng, phóng đại phần màu lục lên. Trong ảnh chụp phóng to, người ta thấy mép Mặt Trời bị tách thành những lát mỏng, lát trên cùng màu xanh lá.
Các dạng tia lục
| Dạng | Trông thế nào | Điều kiện |
|---|---|---|
| Viền lục | Mép trên Mặt Trời có viền xanh mỏng | Luôn có, nhưng quá mảnh để mắt thường thấy; chỉ thấy rõ trên ảnh chụp ống tele chuyên dụng |
| Chớp lục do ảo ảnh dưới | Mép trên tách ra thành đốm lục rồi tắt, khoảng 1–2 giây | Mặt nước ấm hơn không khí, hay gặp ở biển nhiệt đới |
| Chớp lục do ảo ảnh trên (giả ảo ảnh) | Một lát mỏng tách khỏi Mặt Trời, chuyển lục | Có lớp nghịch nhiệt (không khí ấm nằm trên không khí lạnh) phía trên tầm mắt |
| Tia lục thẳng đứng | Vệt lục phóng lên như tia | Rất hiếm, cần ảo ảnh mạnh |
| Tia lam | Đốm lam thay vì lục | Cực hiếm, không khí cực trong |
Ở vùng vĩ độ cao, Mặt Trời lặn theo đường xiên nên tia lục có thể kéo dài lâu hơn. Ở Việt Nam, Mặt Trời lặn gần như thẳng đứng xuống chân trời, tia lục ngắn và thoáng qua.
Tia lục cũng xảy ra với Mặt Trăng, Sao Kim lúc lặn (các nhà thiên văn từng chụp được), nhưng mờ hơn nhiều.
Hiểu lầm thường gặp
"Thấy chấm xanh sau khi Mặt Trời lặn là đã thấy tia lục"
Rất có thể không. Nếu nhìn chằm chằm vào Mặt Trời đỏ cam trong vài giây rồi nhìn đi chỗ khác, mắt sẽ thấy một dư ảnh màu xanh lục, màu bù của đỏ cam. Đây là tế bào cảm màu bị "mỏi". Dư ảnh xuất hiện ở bất cứ đâu bạn nhìn và trôi theo ánh mắt, còn tia lục thật thì nằm đúng ở điểm Mặt Trời vừa lặn, hiện ra trong khoảnh khắc mép Mặt Trời biến mất. Dư ảnh cũng là dấu hiệu bạn đã nhìn Mặt Trời quá lâu.
"Tia lục là truyền thuyết"
Không. Nó được chụp ảnh, quay phim và giải thích rõ ràng. Cái làm nó nổi tiếng là cuốn tiểu thuyết Le Rayon vert (Tia lục) của Jules Verne năm 1882, trong đó nhân vật kể một truyền thuyết rằng ai thấy tia lục sẽ không còn bị lừa dối trong tình cảm. Truyền thuyết ấy thuộc về tiểu thuyết, còn hiện tượng thì có thật.
"Cứ hoàng hôn trên biển là thấy"
Phải có chân trời sắc và không khí trong. Nhiều người ngắm hoàng hôn trên biển hàng chục lần mới thấy một lần rõ.
Tự quan sát / tự thử an toàn
Đây là hiện tượng duy nhất trong chuyên mục cần nhìn về chính chỗ Mặt Trời, nên phải theo đúng các nguyên tắc sau:
- Không nhìn thẳng vào Mặt Trời khi nó còn cao và chói. Kính râm, phim X-quang, kính màu không đủ bảo vệ mắt.
- Không dùng ống nhòm, ống kính tele hay kính thiên văn hướng về phía Mặt Trời ở bất cứ lúc nào. Ống nhòm gom ánh sáng và có thể làm bỏng võng mạc trong khoảnh khắc. Mặt Trời đỏ dịu với mắt thường vẫn có thể nguy hiểm qua ống nhòm.
- Chỉ nhìn khi Mặt Trời đã sát chân trời, đỏ dịu, ánh sáng không làm chói mắt, và chỉ trong những giây cuối cùng.
- Nếu thấy chói, cay mắt hay sau đó có đốm mờ trong tầm nhìn, ngừng ngay. Đốm mờ kéo dài thì đi khám mắt.
- Chọn chỗ: bờ biển nhìn về phía tây, chân trời biển trống, không có đảo hay tàu chắn.
- Chờ Mặt Trời gần chạm chân trời: trong lúc chờ, nhìn mặt biển và mây quanh đó chứ không nhìn Mặt Trời. Đừng làm mỏi mắt bằng cách nhìn chằm chằm, vì dư ảnh sẽ làm bạn không phân biệt được tia lục thật.
- Chỉ nhìn khi còn một mảnh nhỏ: khi Mặt Trời chỉ còn một vệt mỏng đỏ trên mặt biển, nhìn đúng chỗ ấy. Tia lục, nếu có, hiện ra đúng giây cuối cùng.
- Quay video thay vì nhìn lâu: đặt điện thoại trên giá, ống kính thường (không zoom), quay khoảng một phút cuối của hoàng hôn. Xem lại từng khung hình sẽ dễ bắt được vệt lục hơn mắt.
- Ghi lại điều kiện: trời trong hay mù, gió mạnh hay lặng, mặt biển ấm hay mát. Sau nhiều lần, bạn sẽ đoán được ngày nào có khả năng.
Thử dư ảnh trong nhà để khỏi nhầm
Cắt một hình tròn bằng giấy màu đỏ cam, dán lên tờ giấy trắng, đặt dưới đèn bàn. Nhìn chăm chú vào tâm hình tròn khoảng 30 giây rồi chuyển mắt sang một vùng giấy trắng trống: một hình tròn màu xanh lục nhạt hiện ra và trôi theo ánh mắt. Đó là dư ảnh, thứ hay bị nhầm với tia lục. Nhớ cảm giác này, lần sau ngoài biển bạn sẽ phân biệt được: tia lục thật nằm yên đúng ở điểm lặn và chỉ lóe trong khoảnh khắc mép Mặt Trời biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Tia lục là gì?
Tia lục là chớp sáng màu xanh lá xuất hiện ở mép trên Mặt Trời trong khoảnh khắc nó lặn xuống hoặc nhô lên khỏi một chân trời xa và phẳng. Nó do khí quyển bẻ cong ánh sáng xanh nhiều hơn ánh sáng đỏ, cộng với ảo ảnh gần mặt biển.
Vì sao tia lục lại có màu xanh lá mà không phải xanh lam?
Ánh sáng lam và tím bị tán xạ và hấp thụ gần hết khi đi qua lớp khí quyển dày gần chân trời. Màu lục là màu bị bẻ cong nhiều nhất mà vẫn còn tới được mắt, nên nó là màu cuối cùng ta thấy.
Ở Việt Nam ngắm tia lục ở đâu?
Ở những bờ biển nhìn về phía tây như Phú Quốc, Hà Tiên (tỉnh An Giang), bờ tây mũi Cà Mau hay bờ tây các đảo. Cần trời trong và chân trời biển sắc nét, không có mây mù.
Ngắm tia lục có hại mắt không?
Có thể hại nếu nhìn Mặt Trời khi nó còn chói hoặc dùng ống nhòm. Chỉ nhìn bằng mắt thường trong vài giây cuối khi Mặt Trời đã sát chân trời và đỏ dịu, không nhìn chằm chằm trong lúc chờ.
Tia lục kéo dài bao lâu?
Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, thường chỉ khoảng một đến hai giây, vì Mặt Trời lặn gần như thẳng xuống chân trời. Ở vĩ độ cao, Mặt Trời lặn xiên nên tia có thể kéo dài lâu hơn.
