Sách báo cũ ngả vàng chủ yếu vì hai thủ phạm trong chính tờ giấy. Một là lignin — chất keo tự nhiên của gỗ còn sót trong giấy rẻ, gặp ánh sáng và ôxi thì sinh ra các chất có màu vàng nâu. Hai là axit trong giấy, sinh ra từ cách làm giấy công nghiệp, chậm rãi cắt đứt các sợi cellulose khiến giấy vừa sẫm màu vừa giòn.
Thấy nó ở đâu
Lục tủ sách của ông bà sẽ thấy đủ cả. Tờ báo cũ để trên nóc tủ vàng sậm, mép giòn gãy vụn khi gập. Cuốn truyện in giấy đen ngả màu nâu nhạt, viền ngoài đậm hơn ruột. Gáy sách dãy ngoài cùng bị nắng xuyên qua cửa kính làm bạc màu bìa và vàng giấy. Có trang lấm tấm đốm nâu như tàn nhang. Trong khi đó, tờ giấy in văn phòng cùng thời còn khá trắng, và những tờ giấy dó cũ trong bảo tàng vẫn mềm dù đã hàng trăm năm.
Khác biệt ấy nằm ở thứ làm nên tờ giấy.
Giấy làm từ gì
Giấy là một tấm lưới các sợi cellulose — loại phân tử dài, xếp thành sợi, tạo nên thành tế bào thực vật. Cellulose tinh khiết gần như không màu và khá bền. Bông vải gần như toàn cellulose, nên giấy làm từ giẻ bông, vải lanh của châu Âu thời trước và giấy dó từ vỏ cây dó của Việt Nam rất bền.
Gỗ thì khác. Ngoài cellulose, gỗ có khoảng một phần tư đến một phần ba là lignin — chất "xi măng" dính các sợi lại và làm thân cây cứng. Từ giữa thế kỷ 19, khi nhu cầu giấy bùng nổ, người ta chuyển sang làm giấy từ bột gỗ vì rẻ và nhiều. Có hai cách:
- Bột cơ học: mài nghiền gỗ thành bột. Rẻ, nhiều giấy, nhưng giữ lại gần như toàn bộ lignin. Giấy báo truyền thống làm từ loại bột này.
- Bột hoá học: nấu gỗ với hoá chất để hoà tan phần lớn lignin, rồi tẩy trắng. Đắt hơn, giấy trắng và bền hơn. Giấy in văn phòng, giấy sách tốt dùng loại này.
Cơ chế ngả vàng
Lignin gặp ánh sáng
Phân tử lignin có nhiều vòng thơm, rất dễ bị tia tử ngoại kích thích. Khi hấp thụ ánh sáng, nhất là tia tử ngoại trong nắng và đèn huỳnh quang, lignin phản ứng với ôxi trong không khí tạo ra những nhóm phân tử hấp thụ ánh sáng xanh tím. Một vật hấp thụ bớt màu xanh tím thì trông vàng. Vì thế giấy báo để ngoài nắng chỉ vài ngày đã ngả vàng rõ, còn giấy báo cất trong hộp kín vàng chậm hơn nhiều.
Axit gặm sợi giấy
Thủ phạm thứ hai âm thầm hơn. Để mực in không loang, giấy công nghiệp từ thế kỷ 19 thường được hồ bằng nhựa thông kết hợp phèn chua. Hỗn hợp này để lại axit trong giấy. Axit, cùng với hơi ẩm, cắt đứt dần các chuỗi cellulose dài thành đoạn ngắn — giống như cắt những sợi chỉ trong tấm vải. Giấy mất độ dai, trở nên giòn. Các mảnh phân tử nhỏ sinh ra trong quá trình phân huỷ cũng có màu, góp thêm vào sắc nâu. Ô nhiễm không khí, nóng và ẩm làm mọi thứ nhanh hơn.
Đó là lý do các thư viện trên thế giới đối mặt với "khủng hoảng giấy axit": hàng triệu đầu sách in từ khoảng giữa thế kỷ 19 đến cuối thế kỷ 20 đang giòn vụn nhanh hơn cả sách cổ in trên giấy giẻ hàng trăm năm trước.
Đốm nâu "tàn nhang"
Những chấm nâu rải rác trên trang sách cũ, giới bảo tồn gọi bằng tiếng Anh là foxing. Nguyên nhân còn được bàn: một số đốm liên quan đến nấm mốc phát triển khi ẩm, một số đến tạp chất sắt li ti trong giấy bị ôxi hoá. Có lẽ cả hai cùng góp phần, tuỳ từng trường hợp. Ở khí hậu nồm ẩm như miền Bắc, đốm loại này xuất hiện khá nhanh nếu sách cất ở chỗ bí.
Bảng: giấy nào ngả vàng nhanh
| Loại giấy | Nguyên liệu, cách làm | Lignin | Tính axit | Ngả vàng, giòn |
|---|---|---|---|---|
| Giấy báo truyền thống | Bột gỗ cơ học | Nhiều | Thường có | Rất nhanh, chỉ vài ngày nắng đã thấy |
| Sách in giấy rẻ thế kỷ 20 | Bột gỗ, hồ nhựa thông – phèn | Có thể có | Có | Vàng nâu, giòn sau vài chục năm |
| Giấy in văn phòng hiện nay | Bột gỗ hoá học, tẩy trắng, nhiều loại có chất độn kiềm | Rất ít | Thường trung tính hoặc kiềm nhẹ | Chậm |
| Giấy dó | Vỏ cây dó, sợi dài, làm thủ công | Ít | Thấp | Rất chậm, bền hàng trăm năm nếu giữ khô |
| Giấy "không axit" lưu trữ | Bột hoá học có chất đệm kiềm như canxi cacbonat | Rất ít | Kiềm nhẹ | Rất chậm |
Giấy dó được làm ở các làng nghề như Dương Ổ (Bắc Ninh) và từng là chất liệu của tranh Đông Hồ, sắc phong, thư tịch Hán Nôm. Sợi dó dài và dai, giấy mỏng mà không dễ rách, giải thích vì sao nhiều văn bản giấy dó qua mấy trăm năm vẫn đọc được.
Mùi sách cũ từ đâu ra
Mùi "sách cũ" mà nhiều người mê cũng là sản phẩm của quá trình phân huỷ giấy. Các nghiên cứu bảo tồn giấy đã phân tích khí toả ra từ sách cũ và nhận ra những chất như vanillin (mùi vani, sinh ra từ lignin bị phân huỷ) và furfural (sinh ra từ cellulose). Nói cách khác, sách cũ thơm phần nào là vì nó đang chậm rãi mục đi. Mùi mốc hắc thì khác — đó là dấu hiệu nấm mốc, cần đem sách ra chỗ khô thoáng.
Hiểu lầm thường gặp
- "Giấy vàng vì bụi bám." Bụi có góp phần, nhưng màu vàng nằm trong chính sợi giấy. Lau không hết.
- "Giấy vàng chỉ vì già." Tuổi không phải nguyên nhân, nguyên liệu và cách cất mới là chính. Giấy dó vài trăm năm có thể trắng ngà, báo mới một năm để nắng đã vàng.
- "Bọc sách trong túi nilông cho kín là tốt nhất." Ở khí hậu ẩm, túi kín có thể giữ hơi nước và axit bay ra từ giấy, làm mốc nhanh hơn. Hộp giấy không axit hoặc tủ có lưu thông khí tốt hơn.
- "Tẩy trắng lại giấy cũ là được." Tự dùng thuốc tẩy lên giấy cũ làm sợi yếu thêm và phá mực. Tài liệu quý nên nhờ người làm bảo tồn chuyên nghiệp.
Tự quan sát / tự thử an toàn
- Thí nghiệm một nửa che. Lấy một tờ báo giấy và một tờ giấy in văn phòng. Dán một tấm bìa dày che nửa mỗi tờ, đặt sau cửa kính có nắng chiếu. Mỗi ngày chụp ảnh cùng giờ. Sau một đến hai tuần, nửa báo phơi nắng thường vàng rõ, nửa che vẫn sáng; giấy văn phòng đổi ít hơn nhiều.
- Đọc gáy sách. Rút một cuốn sách lâu năm ở dãy ngoài, mở ra so mép trang (phơi với không khí) và giữa trang: mép thường vàng hơn. So bìa phía gáy hướng ra cửa sổ với phần bìa bị cuốn bên cạnh che.
- Thử độ giòn. Gập nhẹ góc một tờ báo cũ (không quý) qua lại vài lần, so với tờ báo mới. Báo cũ gãy nhanh hơn — dấu hiệu sợi cellulose đã bị cắt ngắn.
- Cất sách cho bền. Chọn chỗ tối, khô, mát; tránh nắng trực tiếp và đèn huỳnh quang chiếu suốt ngày; không kẹp mẩu báo cũ vào giữa sách quý vì axit và màu từ mẩu báo lan sang trang bên cạnh; mùa nồm thì đóng cửa tủ, dùng gói hút ẩm và mở phơi khi trời hanh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giấy báo để lâu bị vàng?
Giấy báo làm từ bột gỗ nghiền còn giữ nhiều lignin. Lignin gặp ánh sáng, nhất là tia tử ngoại, và ôxi thì sinh ra chất có màu vàng nâu. Vì vậy báo để ngoài nắng vàng rất nhanh, cất trong tối thì chậm hơn.
Vì sao sách cũ vừa vàng vừa giòn?
Nhiều loại giấy công nghiệp chứa axit do cách hồ giấy bằng nhựa thông và phèn. Axit cùng hơi ẩm cắt đứt dần các sợi cellulose dài, làm giấy mất độ dai và giòn gãy. Các sản phẩm phân huỷ cũng có màu, góp thêm vào sắc nâu.
Giấy dó có bị vàng không?
Giấy dó cũng đổi màu theo thời gian nhưng rất chậm. Nó làm từ vỏ cây dó có sợi dài, ít lignin và ít axit, nên nếu giữ khô có thể bền hàng trăm năm. Nhiều sắc phong, thư tịch trên giấy dó vẫn còn đọc được.
Đốm nâu trên trang sách cũ là gì?
Giới bảo tồn gọi là foxing. Nguyên nhân còn được bàn: một phần do nấm mốc phát triển khi ẩm, một phần do tạp chất sắt trong giấy bị ôxi hoá. Giữ sách nơi khô thoáng giúp hạn chế loại đốm này.
Làm sao giữ sách không bị ngả vàng?
Cất sách ở nơi tối, khô, mát, tránh nắng chiếu và đèn chiếu suốt ngày. Không kẹp báo cũ vào giữa sách quý. Mùa ẩm dùng gói hút ẩm và mở tủ phơi khi trời hanh; tài liệu quý nên đựng trong hộp giấy không axit.
