Vì sao ếch nhái kêu inh ỏi sau mưa rào: mùa sinh sản và dàn đồng ca

Ếch nhái kêu inh ỏi sau mưa rào vì mưa mở ra mùa sinh sản của chúng: vũng nước, ruộng ngập mới hình thành là chỗ đẻ trứng lý tưởng, và không khí ẩm cho phép chúng ra khỏi chỗ trú mà không bị khô da. Tiếng kêu gần như toàn là của con đực, gọi con cái và báo cho đối thủ biết chỗ này đã có chủ. Nhiều con cùng kêu một lúc tạo thành dàn đồng ca ta nghe suốt đêm.

Đêm mưa đầu mùa ở làng quê

Ai lớn lên ở nông thôn đều nhớ cảnh: cơn mưa rào đầu mùa vừa tạnh, trời chưa tối hẳn, từ ruộng, ao, rãnh nước đã vang lên tiếng ộp ộp, ồm ộp, tiếng "ễnh ương" ồ ồ như ai thổi vào chai, tiếng nhái kêu lách chách. Đêm ấy có khi ồn đến khó ngủ, rồi vài hôm sau lại thưa dần. Ở thành phố cũng có: bãi đất trống, công viên, rãnh thoát nước sau một trận mưa lớn bỗng thành sân khấu.

Những giọng quen ở Việt Nam:

Ễnh ương là ví dụ điển hình của nhóm "sinh sản bùng nổ": quanh năm chúng nằm vùi dưới đất hoặc trong hốc, chỉ trồi lên hàng loạt sau những trận mưa lớn, kêu rộ một hai đêm, đẻ trứng xong lại biến mất.

Vì sao phải chờ mưa

Da ếch rất dễ mất nước

Ếch nhái là lưỡng cư, da mỏng, ẩm, thấm nước và còn tham gia hô hấp. Da ấy không giữ nước tốt như vảy bò sát hay lông chim. Ngày nắng khô, ếch phải trú dưới đất, trong hốc, trong bùn. Sau mưa, không khí bão hoà hơi nước, mặt đất ướt, ếch có thể di chuyển, kêu và tìm bạn suốt đêm mà không bị khô.

Trứng và nòng nọc cần nước

Phần lớn ếch nhái ở ta đẻ trứng trong nước, trứng không có vỏ cứng, nở ra nòng nọc sống hoàn toàn dưới nước. Vũng nước mưa mới hình thành có lợi thế lớn: chưa có cá, ít kẻ ăn trứng và nòng nọc. Đổi lại vũng tạm có thể khô nhanh, nên nòng nọc của các loài đẻ ở vũng mưa thường lớn rất nhanh. Đó là lý do ếch phải tranh thủ ngay khi mưa vừa xuống: chậm vài ngày là lỡ.

Tín hiệu đồng loạt

Mưa là tín hiệu chung cho cả vùng. Con đực và con cái cùng ra một lúc, cùng tụ về một chỗ nước, nên dễ gặp nhau hơn. Những yếu tố mà các nghiên cứu ghi nhận ảnh hưởng tới hoạt động sinh sản của nhiều loài lưỡng cư: lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ đêm, áp suất và cả tiếng kêu của những con đã ra trước. Mỗi loài nhạy với một tổ hợp tín hiệu khác nhau.

Con đực kêu bằng cách nào

Ếch kêu mà không cần mở miệng. Con đực hít đầy không khí vào phổi, đóng mũi và miệng, rồi ép khí từ phổi qua thanh quản sang túi kêu, một túi da mỏng ở dưới họng hoặc hai bên mép. Dây thanh rung lên tạo âm; túi kêu phồng to như bong bóng, giúp truyền âm ra không khí hiệu quả hơn. Khí sau đó lại được đẩy về phổi để kêu tiếp, nên ếch kêu được rất nhiều lần với cùng một hơi.

Kêu là việc tốn sức. Cơ dùng để kêu của ếch đực có thể chiếm phần đáng kể khối lượng cơ thể, và một đêm kêu liên tục ngốn nhiều năng lượng. Đó là lý do dàn đồng ca thường rộ trong vài đêm sau mưa rồi thưa dần: con đực kiệt sức, con cái đã đẻ xong, vũng nước bắt đầu cạn.

Dàn đồng ca có trật tự

Nghe thì tưởng hỗn loạn, nhưng dàn đồng ca ếch có những quy luật đã được nghiên cứu khá kỹ:

• Kêu xen kẽ. Ở nhiều loài, con đực nghe con bên cạnh và chen tiếng của mình vào khoảng lặng, tránh kêu đè lên nhau. Con cái phân biệt được ai kêu trước, ai kêu sau.
• Mỗi loài một "kênh". Các loài cùng ao kêu ở cao độ, nhịp và giờ khác nhau, nên con cái của loài nào nhận ra đúng tiếng loài đó giữa dàn hợp xướng.
• Con cái chọn. Con cái nhiều loài ưa tiếng trầm hơn (thường là con đực to hơn), kêu nhanh hơn, kêu lâu hơn. Tiếng kêu là "lý lịch" của con đực.
• Kêu cũng có giá. Ở một số nơi, các loài dơi ăn ếch và cả muỗi, ruồi hút máu tìm ếch nhờ chính tiếng kêu. Nhiều con đực ngừng kêu khi có tiếng động lạ gần chỗ mình.

Hiện tượng "im bặt" khi bạn bước tới gần ruộng rồi lại kêu khi bạn đứng yên là hệ quả của điều cuối: ếch cảm nhận rung động mặt đất và bóng di chuyển, im lặng là cách giấu mình.

Ếch kêu có báo mưa không?

Kinh nghiệm dân gian nhiều nơi coi tiếng ếch nhái kêu dồn dập là dấu hiệu trời sắp mưa hoặc mưa sẽ còn nhiều. Có cơ sở một phần: ếch nhạy với độ ẩm và có thể bắt đầu hoạt động khi không khí ẩm lên trước cơn mưa. Nhưng phần lớn dàn đồng ca rộ lên sau mưa, khi nước đã đọng. Ếch không "dự báo" mưa theo nghĩa nhìn trước được ngày mai; chúng phản ứng với độ ẩm và nước đang có.

Hiểu lầm thường gặp

• "Ếch kêu là con cái gọi con đực." Ở hầu hết loài, chỉ con đực kêu to. Con cái thường im lặng hoặc chỉ phát tiếng nhỏ.
• "Tiếng kêu phát ra từ bụng." Âm phát ra từ thanh quản, được túi kêu khuếch đại. Cái phồng lên dưới cằm là túi kêu, không phải bụng.
• "Cóc, ếch rơi xuống theo mưa." Sau mưa thấy ếch nhái nhỏ khắp sân, có người tưởng chúng rơi từ trời. Thật ra là ếch con vừa biến thái từ nòng nọc rời vũng nước đồng loạt, hoặc ếch trưởng thành ra khỏi chỗ trú. Chuyện "mưa động vật" do vòi rồng cuốn là hiện tượng hiếm, khác hẳn.
• Nhầm với tiếng ve. Ve sầu kêu ban ngày, mùa hè, bằng một cơ chế hoàn toàn khác (một bài riêng giải thích cách ve phát âm). Ếch nhái kêu chủ yếu ban đêm, sau mưa.

Tự quan sát / tự thử an toàn

1. Đếm loài bằng tai. Tối sau mưa, đứng ở hiên nhà hay bờ ao, nhắm mắt nghe một phút, đếm có bao nhiêu kiểu tiếng khác nhau. Ghi âm bằng điện thoại để so sánh các đêm.
2. Đo dàn đồng ca. Ghi lại số đêm sau mưa mà ếch còn kêu rộ, lượng mưa (ước lượng: rào ngắn hay mưa lớn), nhiệt độ. Sau vài lần sẽ thấy cơn mưa lớn đầu mùa luôn gây đêm ồn nhất.
3. Thử im lặng. Đi chậm về phía một con ếch đang kêu, dừng lại khi nó im. Đứng yên, đếm thời gian tới khi nó kêu lại. Bạn đang đo độ "cảnh giác" của ếch.
4. Soi đèn tìm túi kêu. Dùng đèn pin ánh yếu, soi từ xa vào bờ nước để thấy túi kêu phồng xẹp. Không bắt ếch, không chiếu đèn mạnh quá lâu.

An toàn: đi ra ao, ruộng ban đêm phải có người lớn đi cùng, mang đèn, đi giày và cẩn thận với rắn ra kiếm ăn sau mưa. Không chạm vào cóc rồi dụi mắt, đưa tay lên miệng: tuyến da sau mắt cóc tiết chất độc, đã có những ca ngộ độc nặng do ăn thịt cóc ở nước ta. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm ếch nhái.