Mối cánh bay ra ồ ạt sau cơn mưa đầu mùa vì đó là chuyến bay kết đôi của mối non sắp làm vua, làm chúa, và mưa tạo đúng điều kiện chúng cần: đất mềm để đào tổ mới, không khí ẩm để thân mềm khỏi khô. Các tổ mối cùng loài trong một vùng thả cánh gần như cùng lúc, nhờ vậy mối của tổ này gặp được mối của tổ khác, và kẻ ăn thịt dù ăn no cũng không xơi hết được.
Buổi tối quanh bóng đèn
Ai sống ở miền Bắc hay Tây Nguyên đều quen cảnh: chiều tối sau cơn mưa rào lớn đầu tiên của mùa mưa, quanh bóng đèn ngoài hiên bỗng có hàng trăm con côn trùng cánh dài, bay lảo đảo, rồi sáng ra nền nhà đầy cánh rụng. Người miền Bắc gọi chúng là mối cánh, có nơi gọi con vải, mối bay. Gà, cóc, thạch sùng, chim chích được bữa no. Ở một số vùng nông thôn, người ta còn úp chậu nước dưới đèn để bắt mối cánh làm thức ăn cho gà.
Cảnh này thường rơi vào cuối xuân đầu hè ở Bắc Bộ (khoảng tháng 4–6, tuỳ năm mưa sớm hay muộn), và đầu mùa mưa ở Nam Bộ, Tây Nguyên (khoảng tháng 4–5). Mỗi loài mối có giờ bay riêng: nhiều loài bay lúc chạng vạng hoặc đầu đêm, một số loài bay ban ngày ngay sau mưa.
Mối cánh là ai trong tổ mối
Tổ mối là một gia đình khổng lồ chia việc rõ ràng:
| Đẳng cấp | Hình dáng | Việc làm |
|---|---|---|
| Mối thợ | Nhỏ, trắng ngà, không cánh, hầu như không mắt | Kiếm ăn, xây tổ, chăm con, nuôi các đẳng cấp khác |
| Mối lính | Đầu to sẫm màu, hàm lớn hoặc vòi phun chất dính | Bảo vệ tổ |
| Mối vua, mối chúa | Chúa bụng phình to, có thể đẻ rất nhiều trứng mỗi ngày ở các loài lớn | Sinh sản |
| Mối cánh | Thân sẫm hơn, có mắt, hai đôi cánh dài gần bằng nhau | Rời tổ, kết đôi, lập tổ mới |
Mối cánh là những con được nuôi để trở thành vua, chúa tương lai. Chúng có mắt thật sự (mối thợ sống trong tối thì gần như mù) vì phải bay ra ngoài sáng. Khi đủ lớn, chúng chờ trong tổ, có khi hàng tuần, cho tới khi trời cho tín hiệu.
Vì sao phải chờ cơn mưa
Mối cánh là côn trùng thân mềm, vỏ mỏng, rất dễ mất nước. Một ngày nắng khô, chúng có thể chết vì khô mình chỉ sau vài giờ ngoài trời. Mưa giải quyết cùng lúc mấy vấn đề:
- Không khí ẩm: giảm mất nước trong lúc bay và bò tìm chỗ.
- Đất mềm: cặp mối mới phải tự đào một hốc nhỏ để chui vào trước khi trời sáng hoặc trước khi bị ăn thịt. Đất khô cứng thì không đào nổi.
- Gió lặng sau mưa: mối cánh bay yếu, gió mạnh dễ thổi chúng đi lung tung.
Mối thợ khoét sẵn những lỗ thoát trên mặt tổ hoặc mặt đất. Khi điều kiện thích hợp, mối lính đứng canh ở miệng lỗ, mối cánh ùa ra, cất cánh, rồi thợ bịt lỗ lại. Cơ chế chính xác mối "đọc" được tín hiệu gì (độ ẩm, áp suất, nhiệt độ, độ dài ngày) vẫn còn đang nghiên cứu, và có lẽ khác nhau giữa các loài.
Bay đồng loạt: vì sao cả vùng cùng một đêm
Điều đáng chú ý nhất là mối của nhiều tổ, cách nhau cả trăm mét hay vài cây số, ra cùng một buổi. Hai lợi ích được giới nghiên cứu ủng hộ:
- Gặp người lạ để kết đôi. Nếu chỉ một tổ bay, mối cánh nhiều khả năng ghép với anh chị em ruột. Bay đồng loạt giúp trộn gen giữa các tổ.
- Làm kẻ ăn thịt "no". Trong một buổi tối, chim, cóc, nhện, thằn lằn, kiến chỉ ăn được tới một mức. Thả hàng triệu con một lúc thì dù bị ăn rất nhiều vẫn còn một phần sống sót. Chiến thuật "áp đảo bằng số lượng" này gặp ở nhiều loài khác: ve sầu chu kỳ ở Bắc Mỹ, rươi nổi theo con nước, san hô đẻ trứng đồng loạt.
Dù vậy, tỉ lệ sống sót rất thấp. Phần lớn mối cánh bị ăn, chết khô hoặc không tìm được bạn. Chỉ một phần rất nhỏ lập được tổ thành công.
Sau khi đáp đất: rụng cánh, đi thành cặp
Cảnh buổi sáng sau đêm mối bay kể nốt câu chuyện:
- Cánh rụng khắp nơi. Cánh mối có một đường nứt sẵn gần gốc. Đáp xuống là chúng tự bẻ cánh, giống như bỏ chiếc dù sau khi nhảy. Cánh không còn dùng nữa, giữ lại chỉ vướng khi chui vào hốc đất.
- Đi nối đuôi nhau. Nếu nhìn kỹ dưới đèn, sẽ thấy những cặp mối không cánh bò nối đuôi: con cái đi trước, con đực bám sát sau. Con cái tiết mùi để dẫn con đực theo. Cảnh "đi tàu hoả" này là cách cặp đôi giữ nhau trong lúc tìm chỗ đào.
- Chui xuống đất. Cặp mối đào một khoang nhỏ, giao phối, mối chúa đẻ những lứa trứng đầu tiên. Vài năm sau, nếu may mắn, đó là một tổ mối mới.
Vì sao mối cánh lao vào đèn
Mối cánh vừa ra khỏi tổ có xu hướng bay về phía sáng, một phản xạ giúp chúng rời tổ lên trời. Bóng đèn điện đánh lừa phản xạ đó, khiến chúng quây quanh đèn đến kiệt sức. (Chuyện côn trùng lao vào đèn nói chung là một đề tài riêng, ở đây chỉ nói phần của mối.) Vì vậy đêm mối bay, tắt bớt đèn ngoài hiên là cách đơn giản nhất để đỡ phiền.
Hiểu lầm thường gặp
- "Mối cánh là kiến cánh." Kiến cánh cũng bay ra kết đôi, nhưng khác: kiến có "eo" thắt nhỏ giữa ngực và bụng, râu gập khuỷu, cánh trước to hơn cánh sau. Mối thân liền một khối, râu thẳng như chuỗi hạt, bốn cánh dài gần bằng nhau.
- "Thấy mối cánh bay là nhà đã có mối." Không nhất thiết. Mối cánh bay được khá xa và bị đèn hút từ ngoài vườn vào. Nhưng nếu mối cánh chui ra từ khe tường, khung cửa, chân cầu thang bên trong nhà, thì nên mời người kiểm tra mối.
- "Mối cánh bay báo hiệu sắp có bão." Mối cánh bay theo mùa mưa và theo cơn mưa vừa qua, không báo trước được bão.
Tự quan sát / tự thử an toàn
- Ghi nhật ký. Năm nay mối cánh bay ở nhà bạn ngày nào, sau cơn mưa thứ mấy, mưa lớn hay nhỏ, mấy giờ. Ghi vài năm sẽ thấy quy luật của vùng mình.
- Nhìn dưới đèn. Đặt một tờ giấy trắng dưới bóng đèn ngoài hiên. Dùng kính lúp quan sát một con mối cánh: đếm cánh, xem râu và thân, so với một con kiến.
- Tìm cặp "đi tàu hoả". Sau khi mối rụng cánh, tìm các cặp bò nối đuôi trên nền. Quan sát ai đi trước.
- Nhặt cánh rụng. Soi một chiếc cánh dưới kính lúp hoặc chụp macro bằng điện thoại: thấy rõ gân cánh và chỗ gãy ở gốc.
Mối cánh không đốt, không cắn người. Chỉ nên tránh để chúng rơi vào thức ăn, và nếu dùng thuốc diệt côn trùng thì để người lớn làm theo đúng hướng dẫn, không xịt gần trẻ nhỏ và đồ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mưa xong mối cánh bay ra nhiều?
Mối cánh là mối non sắp thành vua, chúa, bay ra để kết đôi và lập tổ mới. Mưa làm không khí ẩm giúp chúng không bị khô mình, đất mềm để cặp mới đào hốc, gió lặng để dễ bay. Các tổ trong vùng ra cùng lúc để gặp nhau và áp đảo kẻ ăn thịt bằng số lượng.
Mối cánh là con gì?
Mối cánh là đẳng cấp sinh sản của tổ mối, có mắt và hai đôi cánh dài gần bằng nhau. Sau chuyến bay kết đôi, chúng tự bẻ cánh, đi thành cặp tìm chỗ đào tổ, và trở thành mối vua, mối chúa của tổ mới.
Vì sao mối cánh rụng cánh?
Cánh mối có một đường nứt sẵn gần gốc để tự bẻ sau khi đáp đất. Từ đó chúng sống dưới đất, cánh chỉ vướng víu khi chui vào hốc nên được bỏ đi.
Mối cánh và kiến cánh khác nhau thế nào?
Kiến cánh có eo thắt nhỏ, râu gập khuỷu và cánh trước to hơn cánh sau. Mối cánh có thân liền khối, râu thẳng như chuỗi hạt và bốn cánh dài gần bằng nhau.
Thấy mối cánh trong nhà có phải nhà bị mối không?
Không nhất thiết, vì mối cánh có thể bay từ ngoài vào do bị đèn hút. Nhưng nếu thấy chúng chui ra từ khe tường, khung cửa hay sàn gỗ bên trong nhà thì nên mời người có chuyên môn kiểm tra.
