Những giọt nước tròn đọng đúng ở chóp lá, mép răng cưa của lá lúc sáng sớm thường không phải sương mà là nước do chính cây đẩy ra, gọi là hiện tượng ứ giọt (tiếng Anh: guttation). Ban đêm rễ vẫn hút nước trong khi lá gần như ngừng thoát hơi, áp suất dồn lên trong mạch gỗ và đẩy nước ra qua những lỗ đặc biệt ở mép lá. Sương thì ngưng tụ từ hơi nước trong không khí, phủ đều mọi bề mặt lạnh, kể cả vật không sống.
Thấy ở đâu: ruộng mạ, bãi cỏ, lá khoai môn
Sáng sớm đi dọc bờ ruộng mạ, cúi xuống nhìn: chóp mỗi lá mạ đội một giọt nước tròn lấp lánh, thẳng hàng như hạt cườm. Bãi cỏ sân trường cũng vậy, mỗi ngọn cỏ một giọt ở đúng đầu chóp. Lá khoai môn, khoai sọ có khi nhỏ giọt tí tách ở đầu mũi lá. Lá dâu tây, lá cà chua, lá bầu bí, lá các cây có mép răng cưa thì đọng một hàng giọt nhỏ đều đặn ở mỗi răng.
Điều kiện hay gặp: đêm ấm và ẩm, đất đủ nước (sau một ngày tưới hoặc mưa), trời lặng gió. Ở Việt Nam, những buổi sáng mùa mưa và nồm ẩm là lúc dễ thấy nhất. Cây non, cây khoẻ đang lớn mạnh thể hiện rõ hơn cây già.
Ứ giọt và sương: phân biệt thế nào
| Đặc điểm | Ứ giọt | Sương |
|---|---|---|
| Nước đến từ đâu | Từ trong cây, rễ hút từ đất | Hơi nước trong không khí ngưng tụ |
| Vị trí giọt | Đúng chóp lá, mép răng, đầu gân, những điểm cố định | Phủ đều khắp mặt lá, cả mặt trên, hạt nhỏ li ti |
| Có trên vật không sống không | Không | Có: mái xe, lan can, mạng nhện, cỏ khô |
| Thành phần | Nước có hoà tan khoáng, đôi khi đường, chất khác từ mạch cây | Gần như nước cất |
| Khi khô để lại | Có khi là vệt trắng mờ, hạt tinh thể nhỏ ở mép lá | Hầu như không để lại gì |
| Điều kiện | Đất ẩm, đêm ẩm và ấm, cây khoẻ | Đêm quang mây, lặng gió, bề mặt nguội dưới điểm sương |
Hai hiện tượng hoàn toàn có thể xảy ra cùng lúc: sáng sớm có sương phủ khắp mặt lá, và ở chóp lá có thêm một giọt to hơn do ứ giọt. Cách phân biệt nhanh nhất là nhìn xem giọt có nằm đúng ở chóp, ở mỗi răng mép lá hay không, và nhìn sang những vật không phải cây bên cạnh.
Cơ chế: áp suất rễ đẩy nước lên
Ban ngày: lá kéo nước
Ban ngày, nước trong cây chủ yếu được "kéo" lên. Lá mở khí khổng để lấy CO₂ quang hợp, hơi nước thoát ra ngoài, tạo lực hút kéo cả cột nước liền mạch trong mạch gỗ từ rễ lên. Cơ chế kéo nước này giải thích vì sao cây cao hàng chục mét vẫn đưa nước lên được ngọn (đề tài của một bài riêng).
Ban đêm: rễ đẩy nước
Ban đêm, khí khổng phần lớn đóng lại, thoát hơi nước giảm mạnh, đặc biệt khi không khí đã bão hoà ẩm. Nhưng rễ vẫn hoạt động: tế bào rễ chủ động bơm các ion khoáng vào mạch gỗ. Nồng độ chất tan trong mạch cao hơn trong đất, nước từ đất thấm vào theo hiện tượng thẩm thấu. Nước cứ vào mà không thoát ra kịp, áp suất trong mạch gỗ tăng lên. Người ta gọi lực này là áp suất rễ.
Lối thoát ở mép lá
Áp suất ấy cần một van xả. Ở mép lá, chóp lá, đầu các gân, nhiều loài cây có cấu trúc gọi là thuỷ khổng (lỗ nước), nơi các mạch gỗ tận cùng ngay dưới một lỗ trên biểu bì. Khác với khí khổng mở đóng được, thuỷ khổng thường luôn mở. Nước bị ép ra qua đó, đọng thành giọt. Vì thuỷ khổng chỉ có ở những điểm nhất định, giọt nước xuất hiện thành hàng đều đặn ở răng mép lá, hoặc một giọt duy nhất ở chóp lá lúa, lá cỏ.
Áp suất rễ thường không lớn, chỉ đủ đẩy nước lên một đoạn không cao. Vì vậy ứ giọt rõ nhất ở cây thân thảo thấp như lúa, cỏ, dâu tây, khoai môn, hiếm thấy ở ngọn cây gỗ cao.
Họ hàng: "cây chảy nước mắt"
Áp suất rễ còn giải thích vài cảnh khác:
- Cây cắt ngang rỉ nước. Cắt ngang thân một cây cà chua, bí, nho vào buổi sáng, vết cắt ở phần gốc còn lại rỉ nước một lúc lâu. Đó là nước bị rễ đẩy lên.
- Cây nho "khóc" mùa xuân. Người trồng nho ở vùng ôn đới quen cảnh cành nho cắt tỉa cuối đông nhỏ giọt khi rễ hoạt động trở lại.
- Thu nhựa cây. Ở vùng có mùa đông lạnh, người ta thu nhựa cây phong làm siro vào cuối đông đầu xuân; cơ chế ở đây phức tạp hơn, liên quan áp suất trong thân do nhiệt độ ngày đêm, không chỉ áp suất rễ.
Lá sen, lá khoai môn để giọt nước lăn tròn là chuyện của bề mặt lá chống thấm, một hiện tượng khác (bài riêng về hiệu ứng lá sen). Ở lá khoai môn, cả hai cùng xuất hiện: nước ứ ra ở mũi lá, rồi lăn tròn trên mặt lá không thấm.
Ứ giọt có hại hay có ích?
- Dấu hiệu cây khoẻ, đất đủ ẩm. Người làm vườn coi cây có ứ giọt là cây đang hút nước tốt.
- Vệt trắng ở mép lá. Nước ứ ra mang theo khoáng chất. Khi giọt bay hơi, khoáng đọng lại thành vệt hoặc hạt trắng. Nếu bón quá nhiều phân, lượng muối đọng có thể làm cháy mép lá.
- Cửa vào của mầm bệnh. Thuỷ khổng luôn mở, giọt nước giàu dinh dưỡng là môi trường tốt cho vi khuẩn. Một số bệnh vi khuẩn trên lá xâm nhập qua đường này, ví dụ bệnh bạc lá lúa do vi khuẩn được biết là có thể vào qua thuỷ khổng ở mép lá.
- Côn trùng uống phải. Ong và côn trùng đôi khi uống giọt ứ. Một số nghiên cứu ở châu Âu đã ghi nhận nước ứ giọt của cây được xử lý hạt giống bằng một số loại thuốc trừ sâu có thể chứa thuốc ở nồng độ gây hại cho ong.
Hiểu lầm thường gặp
- "Giọt nước trên lá buổi sáng là sương." Nhiều khi là ứ giọt, nhất là giọt to nằm đúng chóp lá. Nhìn sang vật không sống bên cạnh để kiểm tra.
- "Cây đổ mồ hôi." Thoát hơi nước là hơi, không thấy được. Giọt lỏng ở mép lá là nước bị đẩy ra theo đường khác, không phải mồ hôi.
- "Cây nhỏ nước là cây bị tưới quá nhiều nên sắp chết." Ứ giọt bình thường ở cây khoẻ. Chỉ khi kèm úng rễ, vàng lá, thối gốc mới là dấu hiệu tưới quá tay.
Tự quan sát / tự thử an toàn
- Trồng một khay lúa hoặc ngô non. Gieo vài nắm thóc hoặc hạt ngô vào khay đất ẩm. Khi mạ cao vài phân, tưới đẫm buổi chiều, tối úp một tấm ni lông trong hoặc hộp nhựa trong lên khay (giữ ẩm, giảm thoát hơi). Sáng sớm mở ra: hầu như chóp lá nào cũng có một giọt.
- So với vật không sống. Đặt một chiếc thìa inox hoặc mảnh nhựa bên cạnh khay. Nếu thìa khô mà chóp lá có giọt, đó là ứ giọt, không phải sương.
- Chụp macro. Dùng chế độ chụp cận cảnh của điện thoại chụp hàng giọt trên mép lá dâu tây hay lá cà chua. Bạn sẽ thấy giọt nằm đúng đầu mỗi răng cưa, nơi gân lá kết thúc.
- Thử vệt khoáng. Lấy tăm hút giọt ứ trên chóp lá đặt lên mặt kính sạch, và một giọt sương (lấy trên mái xe) đặt bên cạnh. Để khô: giọt ứ thường để lại vệt mờ, giọt sương hầu như không.
Không nếm nước ứ giọt: cây ngoài ruộng có thể đã được phun thuốc. Rửa tay sau khi làm thí nghiệm với đất.
Câu hỏi thường gặp
Giọt nước ở chóp lá buổi sáng là gì?
Nhiều khi đó là hiện tượng ứ giọt: ban đêm rễ vẫn hút nước trong khi lá ít thoát hơi, áp suất rễ đẩy nước ra qua các lỗ thuỷ khổng ở chóp và mép lá. Giọt thường nằm đúng ở chóp lá hoặc đầu răng cưa của mép lá.
Ứ giọt khác sương thế nào?
Nước ứ giọt đến từ trong cây và chỉ xuất hiện ở những điểm cố định trên lá. Sương là hơi nước trong không khí ngưng tụ, phủ đều mọi bề mặt nguội, kể cả vật không sống như mái xe, lan can.
Thuỷ khổng là gì?
Thuỷ khổng là các lỗ ở mép lá, chóp lá, nơi mạch gỗ tận cùng ngay dưới biểu bì. Khác với khí khổng có thể đóng mở, thuỷ khổng thường luôn mở, là lối thoát cho nước khi áp suất trong mạch tăng.
Áp suất rễ là gì?
Áp suất rễ là áp suất sinh ra trong mạch gỗ khi rễ chủ động đưa ion khoáng vào mạch, kéo nước từ đất thấm vào theo thẩm thấu. Lực này thường nhỏ, chỉ thể hiện rõ ở cây thấp vào ban đêm khi lá ít thoát hơi.
Cây bị ứ giọt có sao không?
Ứ giọt thường là dấu hiệu cây khoẻ và đất đủ ẩm. Tuy vậy khoáng đọng lại có thể làm cháy mép lá nếu bón quá nhiều phân, và giọt nước ở thuỷ khổng có thể là cửa vào cho một số vi khuẩn gây bệnh.
