Rươi nổi tháng chín, tháng mười âm lịch: con nước và tuần trăng

Rươi nổi lên mặt nước vào khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch vì đó là mùa sinh sản của chúng: rươi trưởng thành chui khỏi bùn, bơi lên tầng mặt để phóng trứng và tinh trùng ra nước rồi chết. Ngày nổi thường rơi vào những con nước lớn quanh các mốc âm lịch nhất định, nên mùa rươi gắn chặt với tuần trăng. Cơ chế chính xác giúp cả quần thể "hẹn giờ" vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Rươi là con gì, sống ở đâu

Rươi là một loài giun nhiều tơ (lớp Polychaeta), tên khoa học Tylorrhynchus heterochetus, họ hàng xa với giun đất nhưng sống ở nước lợ. Thân rươi dài vài phân, mềm, chia nhiều đốt, mỗi đốt có đôi chân bên mang các sợi tơ. Lúc nổi, rươi có màu đỏ, vàng, xanh óng ánh tuỳ con.

Rươi sống trong bùn ở những ruộng lúa, bãi bồi, ven sông vùng nước lợ ven biển, nơi nước mặn từ biển và nước ngọt từ sông pha trộn theo con triều. Ở nước ta, rươi gắn với ven biển Bắc Bộ: các vùng ruộng ven sông thuộc Hải Phòng (gồm cả vùng Hải Dương cũ, nơi nổi tiếng với rươi ở Tứ Kỳ, Thanh Hà), Hưng Yên (gồm vùng Thái Bình cũ), Quảng Ninh, Ninh Bình (gồm vùng Nam Định cũ). Rươi cũng có ở một số vùng ven biển Trung Quốc và các nước lân cận.

Phần lớn đời mình, rươi sống ẩn trong hang bùn, ăn mùn bã hữu cơ, rễ lúa mục, làm tơi xốp đất. Người nông dân vùng rươi quý những ruộng chua mặn nhẹ, ít thuốc trừ sâu, vì đó là ruộng rươi.

Ngày rươi nổi: đúng mùa, đúng con nước

Dân gian vùng rươi có câu truyền miệng: "Tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm", chỉ những ngày rươi nổi nhiều nhất là quanh 20 tháng 9 và mồng 5 tháng 10 âm lịch. Thực tế mùa rươi kéo dài hơn, có đợt rươi nổi quanh nhiều ngày khác trong hai tháng này, thường là vài đợt chính mỗi năm, mỗi đợt kéo dài một vài ngày.

Rươi thường nổi vào lúc rạng sáng hoặc sáng sớm, khi con nước lên. Người dân mở cống, đặt đăng, vợt để vớt rươi theo dòng nước chảy. Chỉ trong vài giờ, mặt ruộng, mặt mương đỏ lên một lớp rươi bơi lúc nhúc, rồi nước rút đi là hết.

Vì sao lại là tuần trăng

Nhiều sinh vật biển sinh sản theo nhịp trăng. Ở Thái Bình Dương, giun palolo (một loài giun nhiều tơ khác) nổi lên vào một vài đêm quanh kỳ trăng hạ huyền của tháng 10–11 dương lịch, đến mức dân đảo Samoa dùng nó làm lịch. San hô ở rạn san hô Great Barrier của Úc đẻ trứng đồng loạt vào vài đêm sau rằm. Rươi cũng nằm trong nhóm sinh vật này.

Các nhà khoa học đưa ra mấy cách giải thích, có thể kết hợp với nhau:

• Ánh trăng làm đồng hồ. Ở một số loài giun nhiều tơ khác được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, người ta đã chứng minh chúng có "đồng hồ sinh học theo trăng" được ánh trăng chỉnh giờ. Với rươi, điều này chưa được nghiên cứu kỹ đến mức khẳng định.
• Con nước theo trăng. Thuỷ triều phụ thuộc vào vị trí Mặt Trăng và Mặt Trời. Các ngày triều cường, nước lên cao đưa rươi và trứng ra xa. Rươi có thể cảm nhận nhịp triều trực tiếp, và vì triều theo trăng, ngày nổi trông như theo trăng.
• Nhiệt độ và mùa. Nhiệt độ nước, độ dài ngày quyết định rươi chín sinh dục vào khoảng nào trong năm. Trăng và triều thì quyết định ngày cụ thể.

Viết cho đúng: ngày rươi nổi liên quan chặt với tuần trăng và con nước, nhưng rươi dùng tín hiệu nào và bằng bộ phận nào để đọc tín hiệu ấy thì còn là câu hỏi mở.

Vì sao phải nổi đồng loạt

Rươi phóng trứng và tinh trùng thẳng ra nước, thụ tinh xảy ra bên ngoài cơ thể. Trứng và tinh trùng chỉ sống được một thời gian ngắn và bị nước pha loãng rất nhanh. Nếu mỗi con nổi một ngày, chúng gần như không thể gặp nhau. Nổi cùng một buổi sáng, trong cùng một vùng nước, cơ hội thụ tinh tăng lên rất nhiều.

Đồng loạt còn có lợi thứ hai giống mối cánh bay ra sau mưa: chim, cá và con người dù vớt nhiều vẫn không hết. Phần còn lại đủ để duy trì nòi giống cho năm sau.

Ở giun nhiều tơ, khi sắp sinh sản cơ thể thường biến đổi mạnh: đốt thân chứa đầy sản phẩm sinh dục, chân bên dẹt ra như mái chèo để bơi tốt hơn. Đó là lý do con rươi nổi trông khác con rươi trong bùn. Sau khi phóng trứng và tinh trùng, rươi trưởng thành chết. Trứng thụ tinh nở thành ấu trùng, chìm xuống bùn và lớn lên, chờ mùa rươi của những năm sau.

Rươi đang ít đi: vì sao

Nhiều vùng ruộng rươi đã thu hẹp trong mấy chục năm qua. Những nguyên nhân thường được các nhà khoa học và báo chí nêu:

• Thuốc trừ sâu, phân hoá học dùng nhiều trên ruộng lúa, nước thải sinh hoạt và công nghiệp.
• Bờ bãi bị bê tông hoá, ruộng chuyển sang đất ở, nuôi trồng thuỷ sản khác.
• Thay đổi chế độ nước mặn lợ do cống, đê, thay đổi dòng chảy.

Một số địa phương đã khoanh vùng bảo tồn rươi, khuyến khích canh tác lúa ít hoá chất để giữ ruộng rươi. Nghề rươi, chả rươi, mắm rươi là một phần văn hoá ẩm thực của vùng ven biển Bắc Bộ.

Hiểu lầm thường gặp

• "Rươi là sâu bọ." Rươi không phải côn trùng hay ấu trùng côn trùng. Nó là giun nhiều tơ, cùng ngành giun đốt với giun đất và đỉa.
• "Rươi từ biển bơi vào." Rươi sống ngay trong bùn ruộng, bãi ven sông nước lợ suốt năm. Chúng chỉ trồi lên khỏi bùn khi đến mùa sinh sản.
• "Rươi nổi đúng một ngày cố định mỗi năm." Ngày nổi thay đổi theo năm và theo vùng, thường có vài đợt. Câu "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm" là mốc ước lượng của người xưa, không phải lịch chính xác.

Tự quan sát / tự thử an toàn

1. Đối chiếu lịch. Mỗi năm, tin về mùa rươi thường xuất hiện trên báo địa phương ở Hải Phòng, Hưng Yên, Quảng Ninh. Ghi lại ngày dương lịch, ngày âm lịch và pha trăng của các đợt rươi được đưa tin trong vài năm, bạn sẽ tự thấy quy luật.
2. Tra bảng thuỷ triều. Bảng thuỷ triều của các trạm ven biển Bắc Bộ được công bố công khai. So ngày rươi nổi với ngày triều cường để tự kiểm mối liên hệ.
3. Quan sát rươi ở chợ. Mùa rươi, chợ vùng ven biển Bắc Bộ và cả Hà Nội có bán rươi tươi. Đổ ít rươi ra đĩa trắng, dùng kính lúp quan sát đốt thân, chân bên và tơ. Bạn sẽ thấy nó là giun, không phải sâu.
4. Nếu đến tận ruộng rươi: đi cùng người địa phương, đi trên bờ chắc, cẩn thận khi xuống nước lúc trời còn tối, mang đèn, không trẻ nhỏ xuống mương cống.

Rươi là thực phẩm quý nhưng một số người có thể dị ứng với hải sản và giun biển. Người lần đầu ăn nên thử ít, và chỉ mua rươi tươi từ nguồn tin cậy.